uśmiechnięta nastolatka w niebieskich włosach z telefonem

O córce

Dorastanie – aspekt psychologiczny, emocjonalny i społeczny

dr Agnieszka Wojnarowska

W okresie dorastania nastolatek doświadcza zmian nie tylko natury fizjologicznej, ale też psychologicznej, emocjonalnej i społecznej. Choć to trudny czas, jest on też ogromnie ważny i rozwojowy. Procesy, które wtedy zachodzą, mają głęboki sens − prowadzą do dorosłości i samodzielności. Na czym w sensie psychologicznym i społecznym polega dorastanie? Na co możesz się przygotować? Jeśli będziesz wiedziała, które procesy są naturalne, łatwiej Ci będzie je zrozumieć i przyjąć z akceptacją i spokojem.

Burza hormonów i intensywny rozwój mózgu

W tym czasie w organizmie następuje wzrost stężenia hormonów płciowych. Ich działanie powoduje zmiany w budowie ciała, wyglądzie i fizjologii. Dotyczą one też mózgu1, 2. Niektóre neurony są eliminowane, inne wzmacniane, powstają całkiem nowe połączenia. Poza tym wzrasta aktywność układu limbicznego, siedziby emocji i reakcji instynktownych. W późniejszym życiu jego równowagę zapewnia kora przedczołowa, związana z myśleniem i procesami poznawczymi, źródło racjonalności, kontroli impulsów i empatii. Jednak ta część mózgu dojrzewa najpóźniej, nawet do 25. roku życia, więc w początkach okresu dorastania jest jeszcze słabo skomunikowana z pozostałymi częściami mózgu.

Niestabilność emocjonalna w okresie dojrzewania

Charakterystyczne dla sfery emocji nastolatków jest ich szybkie powstawanie i duża intensywność. Przejawia się to m.in. zmiennością nastrojów, wybuchowością, rozkojarzeniem, trudnymi do przewidzenia reakcjami. Dzieci mówią i robią różne rzeczy impulsywnie, a przyczyna tego tkwi właśnie w wyżej opisanym rozwoju mózgu. Warto to wiedzieć, ponieważ część rodziców przypisuje te zachowania złym intencjom dziecka lub swoim błędom wychowawczym. Natomiast dla nastolatka to trudne doświadczenia, wymagające akceptującego wsparcia ze strony dorosłych.

Nowa jakość myślenia

U nastolatków zmienia się sposób myślenia. Dotąd posługiwały się głównie konkretnymi pojęciami, teraz potrafią używać też pojęć abstrakcyjnych. To sprawia, że chętnie angażują się w rozmowy o wartościach i zasadach, używają ironii, absurdu, szukają logicznych i racjonalnych podstaw zasad panujących w domu i w szkole. Zaczynają też rozumieć, że nie istnieje jeden punkt widzenia. To oczywiście umożliwia dalszy rozwój intelektualny, ale też czasem burzy jasną wizję świata i potęguje poczucie zagubienia.

Rytm dobowy u nastolatków

Poważne konsekwencje dla funkcjonowania nastolatka ma także inne niż u dorosłego wydzielanie melatoniny3 – hormonu odpowiedzialnego za zasypianie i sen. W Twoim organizmie melatonina zaczyna krążyć około godz. 21, sprawiając, że robisz się senna, tymczasem u Twojej córki – dopiero około północy. To dlatego wieczorem trudno zagonić ją do łóżka, a rano dobudzić. Czas, kiedy zwykle zaczyna lekcje, to dla niej środek nocy. Naukowcy badający rytm dobowy nastolatków postulują przesunięcie godziny rozpoczęcia lekcji nawet na 10. Niewyspanie powoduje bowiem problemy z koncentracją, co uniemożliwia dzieciom pełne korzystanie z rosnącego w tym okresie potencjału.

Poszukiwanie miejsca w świecie społecznym

Wraz z wiekiem rośnie znaczenie relacji pozarodzinnych. Nastolatki szukają swojego miejsca w grupie rówieśników, niekoniecznie tej samej płci. To często budzi niepokój rodziców i poczucie utraty kontroli. Warto wtedy pamiętać, jak wiele potrzeb zaspokaja bycie w grupie. Dziecko ćwiczy swoje kompetencje społeczne, rozwija system wartości, uczy się wspierać i otrzymywać wsparcie, wyrażać uczucia, doświadcza swoich granic. Jest to ważna lekcja relacji, która może wzmacniać poczucie własnej wartości i samodzielnego radzenia sobie w społeczeństwie.

Kryzys tożsamości u nastolatków

Człowiek, dorastając, porządkuje swoje dotychczasowe doświadczenia, porównuje się z rodzicami, rodzeństwem, rówieśnikami. Wzrasta jego krytycyzm wobec sposobu życia rodziców. Nastolatek buduje swoją odrębność i tożsamość – rozwija świadomość własnych mocnych i słabych stron, potrzeb, wartości. Będzie wyrażał swoje zdanie, najczęściej niezbyt delikatnie. Będzie eksperymentował, sprawdzał, szukał niezależności. To może niepokoić. Co zrobić, kiedy dziecko potrzebuje swobody, a my pragniemy czuć, że jest bezpieczne? Najlepiej działa wtedy rozmowa i znalezienie takiego rozwiązania, by potrzeby obu stron były usłyszane i uszanowane.

SAPL.DRT.19.02.0253